Fort Zeelandia

Deze pagina is geadopteerd door  
Rotary 's-Gravenhage Zuid  

Fort Zeelandia (2007)

De vestiging van Fort Zeelandia markeert het begin van de stad Paramaribo. Behalve de stenen sterkte lagen er meerdere houten huizen op het terrein en enkele bakstenen gebouwen. Het exercitieterrein dat erachter lag ontwikkelde zich tot het huidige Onafhankelijkheidsplein, dat ook nog Gouvernementsplein en Oranjeplein heeft geheten.
Fort Zeelandia bastion 3 (2007)Het is jammer dat tegenwoordig de aansluiting tussen het eigenlijke fort, de overige bebouwing op het oude fortterrein en het plein wordt gehinderd door het gesloten terrein van de Buitensociëteit Het Park, tegenwoordig het parlement van Suriname. Het geheel was vroeger een schakering van stevig steen, houten warmte onder een mahonie loverdek en een weidse grasvlakte met markante randbebouwing, die aan een zijde uitzicht bood over de rivier.
Op de plek van het fort zelf zou rond 1644 een Frans palissadefort hebben gestaan, dat in 1650 door de Engelsen werd ingenomen en versterkt. Willoughby, de Engelse gezagvoerder, begon het fort volledig uit steen op te trekken. De Zeeuw Abraham Crijnssen veroverde het in 1667 op de Britten en doopte het om van Fort Willoughby tot Fort Zeelandia.

 

Kleine binnenplaats bij bastion 4 - Zierikzee


Het fort staat op een hoog stuk grond in een scherpe bocht van de Suriname rivier. Het pentagon heeft daardoor drie bastions die naar de rivier gericht zijn. Twee bastions, waartussen de toegang tot het fort was geplaatst, zijn naar het land gericht, waar in vroegere tijden een wal en grachten extra bescherming boden.

Fort Zeelandia bastion 2 (2007)      Fort Zeelandia bastion 1 (2007)
                                                       Bastion 3 - Veere                                                 Bastion 2 - Middelburg

Zowel die twee bastions als de wal en gracht zijn in de loop der tijd verdwenen. Het fort verloor aan strategische waarde nadat de Fransen onder Cassard zich niet meer hielden aan fair play in de oorlogsvoering en in 1712 de plantages aanvielen en beroofden in plaats van heroïsch strijd te leveren in een slag om het fort. Een nieuw fort, fort Nieuw Amsterdam, werd opgetrokken aan de monding waar Suriname- en Commewijnerivier samenvloeien, zodat de plantages én de stad konden worden afgeschermd.


Poort     Gebouw 4     Gebouw 3
         Toegangspoort                                                                    Gebouw 4                                                            Gebouw 3

Aan de ontwikkeling van fort Zeelandia en zijn omgeving ging geen masterplan vooraf, behalve het concept van een vijfhoek met een waterlinie, een voor die tijd zeer gebruikelijk fortconcept. Er is in de loop van de tijd voor de vuist weg bijgebouwd en van bestemming gewijzigd. Dan weer verslonsden onderdelen of raakten in verval, dan weer werd er ijverig gebouwd en gerestaureerd. Bastions verwerden tot vuilnisstortplaats, water trok door de muren, het kruitmagazijn bleek te vochtig, een wachthuis stortte ineen, kanonnen bleken te klein van kaliber. In 1772 overwoog men zelfs het fort af te breken, ook vanwege het geringe militaire nut dat het toen nog had. Maar afbreken zou meer kosten dan het te laten staan, omdat er teveel gebouwen tegen de muren steunden, die men dan ook met de grond gelijk zou moeten maken.

Gebouw 2                                                                Gebouw 1
Gebouw 1Gebouw 2

 playerskin video Fort ZVideo van de binnenplaats 

 



Historisch overzicht

Het is onduidelijk in welk jaar het klipstenen fort er in al zijn glorie stond. In stukken van1667 is er sprake van 5 bastions met courtines met palissaden versterkt, die behalve aan de rivierzijde nog niet hoog genoeg zijn. Het geheel wordt nog niet als af beschouwd. In 1682 werd het door Crijnssen voor de Zeeuwen veroverde Suriname door de Staten van Zeeland verkocht aan de West-Indische Compagnie, die een jaar later voor ieder een derde van de aandelen doorverkocht aan de Stad Amsterdam en de heer Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck. De laatste nam als gouverneur het bestuur van het land op zich en voerde er vele verbeteringen door; op diplomatiek en juridisch vlak, maar ook op het gebied van de verdediging van het land. Hij nam de verbetering van Fort Zeelandia ter hand en bouwde versterkingen in het binnenland zoals fort Cottica. Ook na de moord op Van Sommelsdijck ging de uitbreiding van het fortcomplex door.

Plattegrond fort - J. KleynEen inventarisatie uit 1694 beschrijft een fausse braye (een lage borstwering tegen de wallen aan van waaruit laag vuur gebracht kan worden), een gracht aan de landzijde van de wallen, die echter alleen met regenwater gevuld wordt en dus vaak droog staat, een aarden wal tegen een tweede buitengracht die bij eb droog komt te liggen, en tussen de grachten een gebied waarop ondermeer een bakkerij en een timmerloods staan. In 1710 is van de binnengracht niets overgebleven, behalve twee poelen.

Hoewel Cassard in 1712 met zijn aanval op de plantages een vraagteken plaatste bij het nut van het fort, wordt er in 1715 nog een plan gemaakt voor de versterking van Zeelandia. Maar met de bouw van Fort Nieuw Amsterdam in 1747 verliest het fort definitief zijn waarde als verdedigingswerk. De bastions 1 en 5 aan de landzijde worden in 1781 afgebroken, tien jaar later volgt bastion 4. De materialen worden gebruikt om de oever te beschermen; vanaf het begin heeft die blootgestaan aan afkalving door de stroming. De nadruk van het gebied komt te liggen op de functie van garnizoen met kazerne en magazijnen. Uit die tijd stamt de herbouw van gebouwen 1, 3 en 4 in steen. Plattegrond fortEen deel van de buitengracht wordt gedempt; het nieuwe levensmiddelenmagazijn (Gebouw 1790) wordt bovenop de gedempte gracht gebouwd. Er komt een nieuw wachtgebouw met een toren dat 50 jaar lang het kenmerk was van het gebied. Ook de functie van gevangenis wordt aangepakt door de cellen te verbeteren, onder meer door het steen van de vloeren te vervangen door hout.

Vanaf 1838 dient het stenen fort vooral als gevangenis. Tegen de eeuwwisseling (1900) worden eindelijk verbeteringen aangebracht aan de watervoorzieningen: er worden regenwaterreservoirs aangelegd (maar nog geen putten geslagen) en riolering aangebracht. Een grote klacht blijft het ontbreken van een afdoende scheiding van de faciliteiten voor officieren en manschappen.
In 1962 besluit de regering tot een grondige restauratie, waarna de gebouwen vooral een museale bestemming moeten krijgen. Daarvoor wordt de gevangenis naar Santa Boma verplaatst. In 1968 wordt met de restauratie begonnen, die in 1972 wordt afgerond. Het stenen fort wordt nauwgezet gerenoveerd, waarbij oude constructies worden blootgelegd. De bastions 2, 3 en 4 worden weer hersteld en twee gebouwtjes op bastion 2 worden afgebroken. De gebouwen op de binnenplaats worden grootscheeps aangepakt. Ook het gebouw 1790 wordt gerenoveerd om ministeries te huisvesten.
Na de sergeantenrevolutie van 1975 neemt het leger bezit van het fort. Dat resulteert in de donkerste dagen van het fort na die van de afstraffingen van de slaven in de 18e en 19e eeuw: de decembermoorden van 1982 die hier plaatsvonden.
Tegenwoordig is het Surinaams Museum weer in het fort ondergebracht.

 

copyright © 2017 | add to favorites | disclaimer | Laatste update: 28/11/2009 14:17